Rönesans Döneminde Sanatçının Toplumsal Konumu

“Rönesans döneminde sanata duyulan gereksinimin artması, sanatçının küçük kentsoylu kökenli zanaatçılıktan özgür tinsel emekçiden oluşma bir kesime yükselmesine yol açar, önceleri belli bir kökenden yoksun sanatçılar olarak rastlanan bu emekçiler, böylece sınıfsal tutarlılığı bulunmayan ama ekonomik açıdan güvenceye sahip ve toplumsal açıdan da belli bir sürekliliği olan bir kesit oluşturmaya başlarlar. ” (HAUSER, Arnold)

Quattrocento’nun erken döneminin sanatçıları henüz tümüyle sıradan insanlardır; ötekilerden daha iyi zanaatçılar gözüyle bakılan bu sanatçılar, ne kökenleri ne de eğitimleriyle loncanın küçük kentsoylu öğelerinden ayrılırlar.

Erken Rönesans döneminin Brunelleschi, Donatello Ghiberti, Uccello, Antonio Pollaiolo, Verrocchio, Ghirlandaio, Botticelli Francia gibi pek çok sanatçıları, haklı olarak yüzyılın sanat okulu diye adlandırılmış olan kuyumcu atölyesinden gelmedirler. Çok sayıda heykeltraş, tıpkı ortaçağdaki seleflerinin yaptıkları gibi, başlangıçta taş oyma atölyelerinde ve süsleme ustalarının yanında çalışmışlardır. Donatello, Lukas Loncasına alınırken bile “kuyumcu ve taş oymacısı” diye nitelendirilir; sanat ve zanaat konusunda kendisinin nasıl düşündüğünü gösteren en iyi örnek ise, son ve en önemli yapıtlarından biri olan Judith ve Holofernes grubunu, Palazzo Riccardi’nin avlusu için bir havuz figürü olarak tasarlamış olmasıdır.

Erken Rönesans döneminin başlıca sanatçı işletmelerinde ise, henüz geniş ölçüde zanaat yapısındaki örgütlenmiş biçimlerine karşın, daha bireysel nitelikte öğretim yöntemleri izlenmeye başlamıştır. Bu durum özellikle Verrochio’nun, Pollaiolo’nun ve Ghirlandaio’nun Floransa’daki, Francesco Squarciones’in Padua’daki ve Giovanni Bellini’nin Venedik’teki atölyeleri için geçerlidir; bu atölyelerin yöneticileri sanatçıları kadar önemli ve ünlü öğretmenlerdir. Çıraklar da önlerine ilk çıkan atölyeye değil ama belli bir ustanın yanına girerler; bu usta, bir sanatçı olarak ne denli ün yapmışsa, öğrencilerinin sayısı da o ölçüde kabarık olur. Bu çocuklar her zaman en iyisi olmasalar bil, en ucuz işgücüdürler.

Erken Rönesans döneminin sanatçı atölyesi, henüz yapı şantiyelerinin lonca atölyesindeki ortaklık ruhunun egemenliği altındadır; sanat yapıtı,  henüz bağımsız, kendine özgülüğünü vurgulayan ve kendini yabancı her şeye kapayan bir kişiliğin anlatımı değildir. Yapıtı ilk çizgisinden son çizgisine değin kendi eliyle yaratma istemi ve gerek öğrencilerle, gerekse yardımcılarla yaratıcı olarak çalışmalar gerçekleştirebilme konusundaki yeteneksizlik, ilk kez Michelangelo’da ortaya çıkar. Michelangelo bu bakımdan da ilk modern sanatçıdır. Sanatsal çalışma süreci 15. yüzyılın sonuna değin hep kolektif biçimler içersinde gerçekleşir. Geniş kapsamlı ve özellikle büyük boyutlardaki heykel çalışmalarının üstesinden gelinebilmesi için, çok sayıda çalışanın ve yamağın bulunduğu, endüstriyi andıran büyük işletmeler kurulur. Örneğin Ghiberti’nin atölyesinde, Quattrocento‘nun en büyük sanat yapıtı siparişleri sayılan vaftizhane kapılarının yapımı sırasında yirmiye yakın yardımcı çalışır.  Bu arada sanatçıdan çok müteahhit olan ve kural olarak yalnızca uygun bir ressama yaptırtmak üzere sipariş kabul eden atölye sahipleri de vardır. Bir süre Leonardo’ya da iş vermiş olan Milanolu Evangelista da Predis de herhalde bunlardan biriydi.

Quattrocento’da genellikle henüz genç yaştaki iki sanatçı arasındaki şirket ilişkisine de rastlamaktayız; bu sanatçılar bağımsız bir işletmenin giderlerini tek başlarına karşılayabilecek durumda olmadıklarından, ortak atölye açmışlardır. Örneğin Donatello ile Michelozzo, Fra Bartolommeo ve Arbertinelli, Anrea del Sarto ve Franciabigio böyle beraber çalışırlar.

Sanatsal çalışmanın ölçütlerinin değerlendirilmesinde köklü değişim, Michelangelo ile ortaya çıkar. Vasari, zanaat türüne giren siparişlerin kabul edilmesinin artık sanatçının kendisine olan saygısıyla bağdaşmayacağına inanır. Bu aşama, aynı zamanda sanatçıların loncalardan bağımlılıklarının sonunu da belirler.

 

*** devam edecek… ***

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir